Algoritmadan Kartelist Doğduğunda

Nisan 2026 | Başaran Law Firm

Giriş

Rekabet hukuku, on yıllar boyunca karteli zihinsel olarak aynı biçimde resmetmiştir: bir otel odasında, akşam yemeği sofrasında fiyatları karalaşan yöneticiler. Bu imge artık tarihe karışıyor. 2020'lerin kartelist bir satır kodu olabilir: insan komplolarına değil, makine öğrenimine, ortak yazılımlara ve algoritmik karşılıklı bağımlılığa dayanan, piyasanın üzerinde fiyatlara ulaşan bir kod. Atlantik'in iki yakasındaki düzenleyiciler ve giderek artan biçimde Ankara da bu gerçeklikle yüzleşiyor. Hukuki çerçeve bu gerçekliği yakalamaya çalışıyor, ancak tutarsız bir biçimde ve hiçbir hukuk düzeninin henüz kapatamadığı dogmatik bir boşluğun merkezinde taşıyor.

1. Algoritmik Gizli Anlaşmanın Üç Senaryosu ve Hukukun Durduğu Yer

Rekabeti kısıtlayıcı anlaşmaların yasağı AB'de TFEU Madde 101, Türkiye'de 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi, ABD'de Sherman Yasası'nın 1. maddesi özünde rakip firmalar arasında bir tür müşterek iradenin varlığını gerektirir. Algoritmik fiyatlama düzenlemeleri bu gereksinimi giderek karmaşıklaşan üç farklı biçimde zorlamaktadır.

Birinci senaryo hukuki açıdan yerleşik bir zemine sahiptir: firmalar fiyatlar üzerinde anlaşır ve yazılım aracılığıyla karteli uygularlar. İngiltere Rekabet ve Piyasalar Otoritesi'nin (CMA) Posterler davası ve ABD'deki muadili, fiyat tespit anlaşmasını icra etmek amacıyla yeniden fiyatlandırma yazılımının kullanılmasının hukuki nitelendirmeyi değiştirmediğini kesin biçimde ortaya koymuştur. Anlaşma teknolojiden önce vardır; algoritma ona hizmet eder.

İkinci senaryo çok daha karmaşıktır: rakip firmalar aynı üçüncü taraf fiyatlama algoritmasını kullanır ve aralarında herhangi bir doğrudan iletişim olmaksızın koordineli fiyatlar oluşur. Bu, merkez-kol (hub-and-spoke) yapısıdır: algoritma sağlayıcısı merkez, rekabet eden kullanıcılar koldur. AB'nin emsal niteliğindeki Eturas kararı (C-74/14), ortak bir fiyatlama platformuna pasif katılımın, firmaların sistemi bildikleri ve kullanmayı sürdürdükleri kanıtlanabildiği ölçüde, TFEU Madde 101 kapsamında uyumlu eylem (concerted practice) oluşturabileceğini ortaya koymuştur. ABD Adalet Bakanlığı'nın RealPage'e karşı açtığı hukuki dava aynı mantığı Sherman Yasası'nın 1. maddesi çerçevesinde test etmiştir. RealPage'in YieldShare yazılımı, rekabet eden ev sahiplerinden elde ettiği halka açık olmayan kira fiyatlama verilerini birleştirerek fiyat önerileri üretmekteydi. Kasım 2025'teki uzlaşma, üç yıllık bir denetim rejimine ve halka kapalı rakip verilerinin kullanımına getirilen kısıtlamalara hükmetmiştir; ne var ki, algoritmik kira koordinasyonunun Sherman Yasası'nı ihlal ettiğine dair yargısal bir tespit yapılmaktan kaçınılmıştır. Uygulayıcılar açısından uzlaşmanın veri yönetişimi koşulları somut bir uyum kıstası sunmaktadır: rakiplerin halka açık olmayan fiyatlama verilerini ortak bir platform üzerinden toplamak ve bu verileri fiyat tavsiyelerine dönüştürmek, düzenleyicilerin tam olarak hedef aldığı eylemdir.

Üçüncü senaryo en büyük hukuki güçlüğü ve en ciddi tehlikeyi barındırmaktadır: birbirinden bağımsız olarak konuşlandırılan makine öğrenmesi algoritmaları, her biri kâr maksimizasyonu talimatıyla donatılmış biçimde, herhangi bir insani iletişim veya ortak platform olmaksızın pekiştirmeli öğrenme (reinforcement learning) yoluyla piyasanın üzerinde fiyatlarda buluşur. Q-öğrenimi (Q-learning) algoritmalarının simüle edilmiş piyasalarda sapmayı cezalandırma mekanizmasını da içeren gizli anlaşma stratejilerini özerk biçimde öğrenebildiği deneysel araştırmalarla doğrulanmıştır. Bu özerk algoritmik gizli anlaşma, klasik oligopol sorununun dijital bir evrimi niteliğindedir. TFEU Madde 101'in ve muadil hükümlerin erişim alanının tamamen dışında kalabilir: ne anlaşma, ne uyumlu eylem, yalnızca aynı zararlı sonuca ulaşan paralel makineler. İncelenen her hukuk düzeni bu boşluğu kabul etmiştir; hiçbiri henüz kapatamamıştır.

2. Dikey Kısıtlamalar: Dijital Çağda Yeniden Satış Fiyatının Belirlenmesi

Yeniden satış fiyatının belirlenmesi (YSFB / RPM) tedarikçinin perakendeciye uygulaması gereken asgari satış fiyatını dikte etmesi hem AB hem de Türk rekabet hukukunda uzun süredir "amaç itibarıyla kısıtlama" olarak nitelendirilmektedir. Değişen şey, tedarikçilerin elinde bulunan uygulama teknolojisi ve bunun sonucunda ortaya çıkan ihlalin boyutu ile hassasiyetidir. Fiyat izleme yazılımları artık tedarikçilerin saatler içinde perakendecilerin tavsiye fiyattan sapmalarını tespit etmesine olanak tanımaktadır. Avrupa Komisyonu, Asus, Denon & Marantz, Philips ve Pioneer'a karşı yürüttüğü soruşturmalarda, tavsiye niteliğindeki fiyatların algoritmik gözetim ve ardından gelen ticari baskı tedarik kısıtlaması veya promosyon desteğinin geri çekilmesi tehdidi yoluyla fiilen asgari fiyata dönüştürüldüğü çevrimiçi YSFB düzenlemeleri nedeniyle 110 milyon Euro'yu aşan para cezası uygulamıştır. Çevrimiçi bağlam zararı katlamıştır: rakip perakendeciler de birbirlerinin fiyatlarını takip etmek amacıyla algoritmalar kullandığından, tek bir düşük fiyatlı perakendeciye uygulanan kısıtlama, piyasanın genelinde otomatik olarak yaygınlaşmıştır.

Rekabet Kurulu'nun 2025 uygulama sicili aynı dinamiği yansıtmaktadır. Gıda, hızlı tüketim malları ve kozmetik sektörlerindeki kararlar giderek artan biçimde şu şablonu sergilemektedir: tavsiye edilen perakende satış fiyatları, açık bir sözleşmesel yükümlülük olmaksızın, algoritmik sapma tespiti ve ardından gelen ticari müdahale yoluyla fiili taban fiyata dönüşmektedir. Hukuki analiz klasiktir; delil tabanı dijitaldir.

3. Hâkimiyet, Öz-Tercih ve YZ Altyapısı Sorunu

TFEU Madde 102 ve 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi, hâkim durumdaki firmaların piyasa güçlerini kötüye kullanmasını yasaklamaktadır. Algoritmik eylemler yapısal olarak birbirinden farklı iki kötüye kullanma biçimini doğurmaktadır.

Birincisi dışlayıcı eylemlerdir: hâkim durumdaki platformlar, sıralama algoritmalarını kendi ürünlerini rakiplerininkinin önüne geçirecek biçimde manipüle ederler. Avrupa Komisyonu'nun Google Search (Shopping) kararı hukuki çerçeveyi ortaya koymuş; Dijital Piyasalar Yasası (DMA) bu meseleyi artık ex ante zarar gerçekleşmeden önce düzenlemektedir. "Kapı bekçisi" (gatekeeper) statüsünde belirlenen firmalar, sıralama koşullarını şeffaf, adil ve ayrımcılık içermeyen biçimde uygulamakla yükümlüdür.

İkinci biçim kişiselleştirilmiş fiyatlama yoluyla tüketicinin sömürülmesi daha yetersiz bir çerçeveyle karşılanmaktadır. TFEU Madde 102'nin araçları yetersiz kalmaktadır: aşırı fiyat hükmü hâkimiyetin ve rekabetçi fiyatın üzerinde bir marjın kanıtlanmasını gerektirmekte; fiyat ayrımcılığı hükmü ise firma-firma arası ayrımcılığı hedef almakta, firma-tüketici arası ayrımcılığı değil. GDPR, Tüketici Hakları Direktifi ve yakın zamanda yürürlüğe giren AB Yapay Zekâ Yasası'nın genel amaçlı YZ (GPAI) rejimi her biri kısmen uygulanabilir durumdadır; ancak tüketiciye yönelik algoritmik sömürü için tutarlı bir uygulama çerçevesi hiçbir hukuk düzeninde henüz oluşmamıştır.

En derin yapısal sorun ise tedarik zincirinin üst katmanlarındadır. YZ altyapısı özel çipler, hiper ölçekli bulut hesaplama, küratörlü eğitim verileri ve temel modeller (foundation models) küçük sayıda firmada yoğunlaşmış durumdadır. ABD Federal Ticaret Komisyonu'nun Ocak 2025 tarihli Section 6(b) raporu, Microsoft–OpenAI, Amazon– Anthropic ve Google–Anthropic ortaklıklarının 20 milyar ABD Dolarını aşan toplam yatırım ve öz sermaye hakları, gelir paylaşım hükümleri, asgari harcama taahhütleri gibi ticari koşullar içerdiğini ve süregelen rekabet denetimine tabi tutulması gerektiğini tespit etmiştir. AB birleşme kontrolü bu yapılara yetişmekte güçlük çekmektedir: Illumina/Grail kararının Madde 22 yönlendirme yetkisini daraltmasının ardından, Microsoft'un Inflection AI çalışanlarının büyük bölümünü bünyesine katmasına ilişkin işlem AB Birleşme Tüzüğü kapsamında incelenemez bulunmuştur. Artık yalnızca Towercast doktrininin açtığı yoldan TFEU Madde 102'nin geriye dönük uygulanması mümkündür; ancak bu araç, resmi kontrol devrini gerçekleştirmeyen ortaklık yapıları için yapısal olarak yetersizdir.

4. Düzenleyici Mimari: AB, ABD ve Türkiye Karşılaştırması

AB ve ABD yaklaşımları araç tasarımı bakımından keskin biçimde ayrışırken analitik kategoriler açısından yakınsamaktadır. Avrupa ex ante bir mimari inşa etmiştir: 2 Ağustos 2025 tarihinde yürürlüğe giren AB Yapay Zekâ Yasası'nın genel amaçlı YZ yükümlülükleri, büyük ölçekli temel model sağlayıcıları için belgeleme, şeﬀaﬂık ve sistemik risk değerlendirmesi gereklilikleri getirmektedir. DMA ise bu mimariyi kapı bekçilerine yönelik yapısal yükümlülüklerle tamamlamaktadır. Her iki araç birlikte, ex post rekabet uygulamasının tek başına karşılayamayacağı bir düzenleme katmanı oluşturmaktadır.

ABD'nin DMA veya YZ Yasası'na eşdeğer federal bir düzenlemesi bulunmamaktadır. Uygulama, Sherman Yasası ve FTC Yasası kapsamında davadan davaya yürütülmekte; 9. İstinaf Mahkemesi'nin 2025 kararının ortak tedarikçi kullanımının Madde 1 kapsamında anlaşma oluşturduğu doktrinini daraltmasıyla birlikte bu alan giderek daha kısıtlı bir zemine oturmaktadır. Bununla birlikte, Adalet Bakanlığı, algoritmik ve YZ güdümlü koordinasyona karşı gözetim faaliyetini sürdüreceğine işaret etmiş; Google'a karşı yürütülen tekelleşme davaları ise YZ asistanlarının dağıtım ortamını dolaylı biçimde şekillendirmeye devam etmektedir.

Türkiye'nin çerçevesi yapısal olarak AB modelini yansıtmaktadır: 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi TFEU Madde 101'in işlevsel eşdeğeridir; 6. madde Madde 102'yi karşılar. Türkiye'nin mevcut konumunu ayırt eden husus ise operasyonel kapasitedir: 2025 Yıllık Raporu'nda teyit edildiği üzere Rekabet Kurumu, piyasa anomalisi tespiti ve algoritmik koordinasyon belirlemeye yönelik YZ destekli araçları artık karar alma süreçlerine entegre etmiştir. Kurum bu araçları küresel ölçekte operasyonel hale getiren ilk gelişmekte olan piyasa rekabet otoriteleri arasındadır. Türkiye'deki dijital pazar yerlerinde, gıda tedarik zincirlerinde veya hızlı tüketim malları sektörlerinde algoritmik ﬁyatlama kullanan ﬁrmalar; AB'nin dogmatik çerçevesini makine öğrenmesi destekli örüntü tespiti ile birleştiren bir uygulama ortamıyla karşı karşıyadır.

23 Temmuz 2024'te Avrupa Komisyonu, İngiltere CMA, ABD Adalet Bakanlığı ve FTC, YZ girdi piyasalarındaki yoğunlaşma, bulut-model ortaklıkları aracılığıyla yerleşik aktörlerin güçlendirilmesi ve bu yapıların klasik birleşme denetiminden kaçma riskine ilişkin ortak kaygılarını dile getiren nadir bir ortak bildiri yayımlamıştır. Araçların ayrışmasına karşın analizin yakınsaması kendi başına bir uyum sinyalidir: aynı yapılar, artık çerçevelerini açıkça koordine eden düzenleyiciler tarafından inceleme altına alınmaktadır.

Sonuç ve Gelecek Perspektiﬁ: Algoritmik gizli anlaşmanın üç senaryosu, hukuki kesinlik açısından yerleşik hukuk ile gerçek bir düzenleyici boşluk arasında bir spektrumda yer almaktadır. Birinci senaryo yalnızca yeni teknolojiye uygulanan klasik rekabet analizini gerektirirken, ikinci senaryo ﬁyatlama sistemi mimarisinin, veri girdilerinin ve müşteri bağımsızlığının titizlikle belgelenmesini zorunlu kılmaktadır. Üçüncü senaryo olan özerk makine öğrenmesi yakınsaması, incelenen tüm hukuk düzenlerinde mevcut dogmanın şimdilik erişim alanının dışında kalmaktadır. Ancak bu boşluk kalıcı olmayacak; mevzuat reformu tekliﬂeri, ekonomik zarara ilişkin akademik konsensüs ve düzenleyicilerin artan teknik kapasitesi mevcuttur. Fiyatlama sistemlerinde makine öğrenmesi kullanan ﬁrmalar için temel soru şudur: Uyum mimarisi bu hukuki boşluk kapanmadan önce mi kurulacak, yoksa sonra mı?

*Bu yayın yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.